АҚШ муҳожират полицияси «Америка гестапоси» деган ном орттирмоқда. Бу қандай юз берди?

АҚШ Муҳожират ва божхона полицияси (Immigration and Customs Enforcement, ICE) — Доналд Трампнинг иккинчи президентлик муддати давомида таъсири кескин юқорилаган идоралардан бири ҳисобланади. Трамп маъмурияти танқидчилари ICE-ни тобора кўпроқ нацистлик Германиянинг махфий полицияси — гестапо билан қиёслашмоқда (бундай фикрларни Минесота штати ҳокими Тим Уолц, конгресмен Жим Макговерн ҳамда дунёдаги энг оммабоп подкастчи Жо Роган билдирган). 2026 йил январ ойида ўтказилган жамоатчилик фикри сўрови натижаларига кўра, америкаликларнинг 46 фоизи ICE-ни тўлиқ тарқатиб юбориш ғоясини қўллаб-қувватлаган.

Узоқ вақт давомида ICE оддийгина «номи уч ҳарфдан иборат кўп сонли агентликлар»дан бири сифатида қаралиб келинганди. Бу каби ихтисослашган куч ишлатувчи идоралар 2001 йил 11 сентябрдаги хуружлардан кейин ташкил этилган бўлиб, асосан янги тузилган Ички хавфсизлик вазирлиги таркибига кирган. ICE АҚШ ҳудудида қонуний мақомга эга бўлмаган шахсларни аниқлаш, ҳибсга олиш, ҳибсда сақлаш ва сургун қилиш, шунингдек, контрабанда билан боғлиқ жиноятларни тергов қилиш учун жавобгар ҳисобланади.

Доналд Трамп барча сайлов кампанияларида муҳожирлар билан боғлиқ сиёсатни кескин қатъийлаштиришни ваъда қилиб келган. Бу — АҚШга киришда қонуний мақом олиш тартибини мураккаблаштиришни, шу билан бирга, мамлакат ҳудудида қонуний мақомсиз яшаб келаётган шахсларни сургун қилишни ҳам назарда тутган.

Трамп 2025 йил январ ойида Оқ уйга қайтганидан сўнг, ICE амалда оммавий депортациялар ўтказиш бўйича кенг ваколатларга эга бўлди. Оқ уй маъмурияти раҳбари ўринбосари ва президентнинг ички хавфсизлик бўйича маслаҳатчиси Стивен Милер ҳатто, май ойида кейинчалик сургун қилиш мақсадида кунига камида уч минг нафар шахсни қўлга олиш бўйича аниқ меъёр белгилади. Шу билан бирга, у қўлга олиш ва депортация қилиш аввало АҚШда ҳуқуқбузарлик содир этган ёки ўз ватанида жиноий ўтмиши бор шахсларга нисбатан қўлланилиши керак, деган ғояни очиқчасига рад этди. Унинг талқинига кўра, қонуний мақом йўқлигинг ўзи жамият учун хавф ҳисобланади.

Дастурни амалга ошириш АҚШ Ички хавфсизлик вазири Кристи Ноэм зиммасига юклатилди. Бунинг учун, ICE ходимлари сонини деярли икки бараварга — тахминан 10 минг нафардан 20 минг нафардан ортиқ ходимгача оширишга тўғри келди. Идоранинг йиллик бюджети бир зумда деярли 10 миллиард доллардан 37 миллиард долларгача ўсди. Янги ишга қабул қилинганларга шартнома имзолашда 50 минг долларгача устама таклиф этилиб, коллеж ва олийгоҳлардаги ўқиш учун олинган 60 минг долларгача бўлган миқдордаги қарзлар кечирилди.

Назарий жиҳатдан, ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларида иш тажрибасига эга шахсларга устуворлик берилгандек, амалда минглаб талабгорлик ҳужжатлари сунъий идрок ёрдамида саралаб чиқилди ва бу тизим тез-тез хатоларга йўл қўйди. Натижада, зарур тажрибага эга бўлмаган шахслар ишга олиниб, уларга қурол топширилди ва дастлабки тайёргарликсиз ноқонуний муҳожирликка қарши курашга юборилди. Таҗрибали кадрларни ишга қабул қилиш эса, кўп ҳолларда, маҳаллий ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг заифлашувига олиб келди: ICE-да ишлаш, масалан, шериф идорасида хизмат қилишга нисбатан анча фойдали бўлиб қолди.

Шу билан бирга, Трамп маъмурияти ICE ваколатларини изчил равишда кенгайтиришга киришди. Идорага АҚШ ҳудудида ноқонуний равишда яшаб келаётгани гумон қилинган шахсларни мактаблар, шифохоналар ва ибодатхоналарда ҳам қўлга олишга рухсат берилди. Америка ижтимоий тармоқларида ICE агентларининг одамларни дўконлар, тамаддихоналар ва кўчаларда ушлаб кетаётгани акс этган видеолар кенг тарқалди.

Июн ойида Лос-Анжелесда аксилмуҳожир сиёсатга, айниқса ICE фаолиятига қарши намойишлар оммавий тартибсизликларга олиб келгани ортидан, Трамп шаҳарга Миллий гвардияни юбориш тўғрисида қарор қабул қилди — бу 1965 йилдан бери штат ҳокимининг розилигисиз президент бундай қадамга борган илк ҳолат бўлди. Бир неча кун ичида норозилик намойишлари бутун мамлакат бўйлаб ёйилди.

Лос-Анжелесда ICE ҳужумларига қарши норозилик намойишлари, 2025 йил 11 июн

Кейинги бир неча ой давомида Трамп Миллий гвардияни Вашингтон, Мемфис ва Чикаго шаҳарларига юборди, шунингдек, уни Портленд ва Балтиморга ҳам жўнатиш билан таҳдид қилди. Ҳар сафар расмий изоҳ «маҳаллий ҳокимият ва полиция жиноятчиликнинг авж олишига дош бера олмаяпти», деган даъводан иборат бўлди. Бироқ, бу чора фақат демократик партия вакиллари раҳбарлик қилаётган шаҳарларга нисбатан қўлланилиб, Миллий гвардиянинг асосий вазифаси ICE агентларини ҳимоя қилиш ва норозилик намойишларига қарши туришдан иборат бўлди.

ICE-ни гестапо билан қиёслашга олиб келаётган сабаблардан бири — агентлар исталган шахсни тўхтатиб, ҳужжатларини талаб қилиш ваколатига эгалигидир. АҚШ учун бу жуда ғайриоддий ҳолат бўлиб, бундай талаб шахсий дахлсизликка тажовуз сифатида қабул қилинади ва кўпинча кескин салбий оқибатларга сабаб бўлади. Бундан ташқари, мамлакатда шахсни ҳам, фуқароликни ҳам тасдиқлайдиган ягона умуммиллий ҳужжат мавжуд эмас. Натижада, қўлга олинганлар орасида қонуний мақомга эга бўлган шахслар (виза ёки яшаш гувоҳномасига эга), ҳатто АҚШ фуқаролари ҳам мунтазам равишда учраб туради. Вазиятни янада мураккаблаштирадиган жиҳат шундаки, ICE агентлари кўп ҳолларда ниқоб тақиб юради ва ўзларини таништирмайди.

Аҳолининг ҳар 100 нафарига 120та қонуний рўйхатдан ўтган ўқотар қурол тўғри келадиган (бунга нафақат тўппончалар, балки автоматлар ҳам киради) мамлакатда, ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари ходимлари ҳар қандай тўқнашув отишмага айланиб кетиши мумкинлигига доимо тайёр бўлиши керак. Мазкур ҳолат анча олдинданоқ полициянинг ҳарбийлашувига олиб келганди. Айниқса, йирик шаҳарларда полициячилар кўпинча ўзларини гўё душман ҳудудидаги аскарлардек тутади. Қурол қўллаш учун чеклов жуда кам бўлиб, полиция ходимларининг хатолик туфайли қуролсиз одамларни яралаб қўйиши ёки ўлдириб қўйиши билан боғлиқ ҳодисалар кўп учрайди.

ICE агентлари ҳолатида эса, бу омил янада кучайди: улар деярли доим очиқдан-очиқ душманона муносабатга дуч келади ва одатда пухта тайёргарликсиз ишга қабул қилинган ходимлар вазиятни юмшатиш учун зарур бўлган музокара кўникмаларига эга эмаслиги панд бериб келади. ICE томонидан кенг кўламли ҳужумлар бошланган илк кунларданоқ, кўплаб мухбирлар ва мутахассислар бу сиёсат эртами-кеч барибир фожиага олиб келиши муқаррар эканлигидан огоҳлантириб келган.

Маълумки, 2026 йил январ ойигача ICE кампанияси натижасида бир неча киши қўлга олишга қаршилик кўрсатган ёки қочишга уринганда ҳалок бўлганди. 7 январ куни Минесота штатининг Минеаполис шаҳрида Рене Гуднинг ўлими эса мутлақо бошқа турдаги ҳодисадир. Биринчидан, ҳалок бўлган аёл АҚШ фуқароси, уч нафар фарзанднинг онаси эди. Иккинчидан, барча аломатларга кўра, у ҳам, уни отиб ўлдирган ICE агенти ҳам чалкаш вазият қурбонига айланган: аёл тор, қор билан қопланган йўлда уловни орқага қайтаришга уринган, агент эса уни ўзига қасд қилишга уринаяпти, деб ўйлаган. Яъни, мутахассислар хавотир билан кутган ҳодиса амалга ошди: биринчи хавфдаёқ агент рефлексив равишда ўқ очишга қарор қилди.

Минеаполисда АҚШ муҳожират ва божхона хизмати ходими томонидан маҳаллий аёл ўлдиридганидан кейин норозилик намойишлари бўлиб ўтди

Бу ҳодисага Трамп маъмуриятининг муносабати янада кўпроқ эътиборни тортди. Нафақат Трампнинг ўзи, балки вице-президент Ж.Д. Вэнс ва ички хавфсизлик вазири Кристи Ноэм ҳам ICE агенти ўз ваколатлари доирасида ҳаракат қилганини айтиш билан чекланмади — улар Рене Гудни ўта сўл оқим фаоли сифатида тасвирлаб, у агентни ўлдиришга уринган, деган даъволарни илгари суришди. Гуд ҳақиқатан ҳам ICE-га қарши намойишларда иштирок этган, аммо унинг сиёсий зўравонликка мойил бўлганини тасдиқловчи ҳеч қандай далил мавжуд эмас.

Америка мўътадил доираларида мазкур воқеа давлат томонидан амалга оширилаётган қатағоннинг бир қисми сифатида талқин қилинмоқда. Ҳатто, Рене Гуднинг ўлдирилиши хатолик ёки фожиали тасодиф натижаси бўлган тақдирда ҳам, маъмуриятнинг унга бўлган муносабати аниқ аломат сифатида қабул қилинди: ҳокимият, қандай ҳолат бўлмасин, ICE агенти томонида туради. Улар учун агент — «ўзимизники», унга қарши чиққан ёки ҳатто шунчаки бўйсунишдан бош тортган ҳар қандай шахс эса хавфли «бегона» ҳисобланади.

Трамп мухолифлари ICE-ни нафақат гестапо, балки Венесуэладаги «колективос» деб аталувчи қуролланган гуруҳлар билан ҳам қиёслайди. Бу тузилмалар расман давлат куч тузилмалари таркибига кирмаса-да, амалда ҳукмрон режим манфаатларини ҳимоя қилади (бунга оид мисоллар бир неча бор келтирилган). Бу қиёс маълум маънода нотўғри, чунки ICE барибир расмий давлат органидир. Бироқ, у муайян бир жиҳатни очиб беради: ICE ҳозирги кўринишида раҳбар чақириғи билан қўлига қурол олган ва давлат душмани деб эълон қилинган гуруҳларга қарши курашга йўналтирилган катта бир жамоага айланиб бормоқда.

Минесота штати ҳокими Тим Уолц — демократ ва 2024 йилги президентлик сайловларида Камала Ҳариснинг шериги — Рене Гуднинг ўлдирилишидан кейин шундай деди: «Келинг, масалага ойдинлик киритайлик: бу энди муҳожират сиёсати ҳақидаги баҳс эмас. Биз Минесота халқига қарши федерал ҳукуматимиз томонидан уюштирилган тизимли зўравонлик кампаниясига дуч келяпмиз». У Доналд Трамп ва Кристи Ноэмдан «бу босқинни тўхтатишни» талаб қилди ва штат аҳолисини ICE агентлари томонидан содир этилаётган ҳар қандай қонунбузарликни ҳужжатлаштиришга чақирди.

16 январ куни АҚШ Адлия вазирлиги томонидан Тим Уолц, шунингдек, Минеаполис ҳокими Жейкоб Фрей ва Минесотадаги бошқа мансабдор шахсларга нисбатан тергов бошлангани маълум бўлди. Улар муҳожирлар сиёсатини амалга оширишга тўсқинлик қилиш мақсадида ўзаро тил бириктирганликда гумон қилинмоқда.

«Ички террорчилар», «ICE террорини тўхтатинг», «Трамп гестапоси тўхтатилсин»

Манба: Медуза.